Upadłość konsumencka

jako odrębne postępowanie upadłościowe, podlega co do zasady analogicznym przesłankom w zakresie podstaw jej ogłoszenia, jak upadłość przedsiębiorcy. Procedura ogłoszenia upadłości konsumenckiej opiera się w szczególności na przepisach ustawy z dnia 28 lutego 2003 r.
Prawo upadłościowe (art. 491(1)-491(23)).

Podstawą prowadzenia postępowania jest stan niewypłacalności osoby fizycznej, a wniosek może złożyć osoba, która utraciła zdolność do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych, nawet jeśli problem z płatnościami dotyczy wyłącznie jednego wierzyciela np. banku. Na płaszczyźnie prawa upadłościowego, niewypłacalność osoby fizycznej oznacza trwałą utratę zdolności do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Przy czym domniemywa się niewypłacalność, jeśli opóźnienia w płatnościach są dłuższe niż trzy miesiące.

Ustawodawca przyjął tzw. koncepcję negatywnych przesłanek, których stwierdzenie w okolicznościach danej sprawy uzasadnia oddalenie wniosku o ogłoszenie upadłości. Uzasadnia, lecz nie zobowiązuje sądu do takiego rozstrzygnięcia z uwagi na uzupełniającą rolę klauzul generalnych.

I tak, art. 491(4) ust.1 Prawa upadłościowego stanowi, iż Sąd oddala wniosek o ogłoszenie upadłości, jeżeli dłużnik doprowadził do swojej niewypłacalności lub istotnie zwiększył jej stopień umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa. Umyślne doprowadzenie do swojej niewypłacalności lub istotne jej zwiększenie polega na celowym zaciąganiu przez dłużnika zobowiązań, bez zamiaru ich spłaty. Umyślność, o której mowa w przepisie ustawy oznacza objęcie zamiarem dłużnika doprowadzenia do niewypłacalności albo jej pogłębienia, a nie sam fakt dokonania czynności, które do niewypłacalności doprowadziły.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 marca 2004 roku (sygn.. akt IV CK 151/03) wskazał, iż rażące niedbalstwo jest wyższym od niedbalstwa stopniem winy umyślnej. Niedbalstwo określa się jako niedołożenie należytej staranności, tj. staranności ogólnie wymaganej w stosunkach danego rodzaju (art. 355 § 1 Kodeksu cywilnego). Za miernik należytej staranności uznaje się więc miernik obiektywny, odnoszący się do każdego, kto znajdzie się określonej sytuacji, formułowany zatem np. dla profesjonalnego wykonawcy inwestycji budowlanych, lekarza określonej specjalności, nauczyciela wychowania fizycznego, itp. Przypisanie zatem określonej osobie niedbalstwa uznaje się za uzasadnione wtedy, gdy osoba ta zachowała się w określonym miejscu i czasie w sposób odbiegający od właściwego dla niej miernika należytej staranności. Przez rażące niedbalstwo rozumie się natomiast niezachowanie minimalnych (elementarnych) zasad prawidłowego zachowania się w danej sytuacji.

Każdy przypadek sąd bada szczegółowo, starając się ustalić zarówno dokładny przebieg powstawania kolejnych zobowiązań dłużnika, jak i świadomość prawną i ekonomiczną samego dłużnika. Dłużnika nie powinno dyskwalifikować przykładowo zaciąganie kredytów konsolidacyjnych celem podejmowania prób spłaty swych zobowiązań. Nie bez znaczenia dla rozstrzygania kwestii rażącego niedbalstwa będzie również ustalenie, na jaki cel dłużnik zaciągał swoje zobowiązania.

Artykuł 491(4)ust. 2  Prawa upadłościowego stanowi, że sąd oddala wniosek o ogłoszenie upadłości, jeżeli w okresie 10 lat przed dniem zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości zaszła chociażby jedna z czterech okoliczności wskazanych w tym ustępie.
• Pierwsza ze wskazanych okoliczności to prowadzenie w stosunku do dłużnika postępowania upadłościowego, jeżeli postępowanie to zostało umorzone z innych przyczyn niż na wniosek dłużnika. Należy podkreślić, że dotyczy to tylko prowadzonego postępowania upadłościowego konsumenckiego. Osoba fizyczna, która miała prowadzone postępowanie upadłościowe jako przedsiębiorca, będzie zatem uprawniona do ogłoszenia upadłości konsumenckiej.
• Kolejną okolicznością wyłączającą możliwość ogłoszenia upadłości konsumenckiej będzie uchylenie na podstawie art. 491(20) Prawa upadłościowego wobec dłużnika planu spłaty wierzycieli. Jeżeli wobec dłużnika w prowadzonym postępowaniu upadłościowym ustalono plan spłaty, który następnie został uchylony z uwagi na jego niewykonanie, okoliczność taka uniemożliwia ponownie ogłoszenie wobec dłużnika upadłości.
• Następną okolicznością jest niezgłoszenie przez dłużnika w terminie, chociaż posiadał taki obowiązek, wniosku o ogłoszenie upadłości.
• Ostatnią przesłanką uniemożliwiającą co do zasady ogłoszenie upadłości konsumenckiej jest uznanie czynności prawnej dłużnika za dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli. W przypadku gdy czynność dłużnika nie została uznana za dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli prawomocnym orzeczeniem, sąd nadal może ogłosić upadłość konsumencką.

Ustawodawca wprowadził jednak do Prawa upadłościowego nowe pojęcia – względów słuszności lub względów humanitarnych. Klauzule generalne umożliwiają w wyjątkowych przypadkach ogłoszenia upadłości konsumenckiej także w stosunku do osób fizycznych, wobec których zachodzą wymienione wyżej cztery okoliczności wyłączające ogłoszenie ich upadłości. Względy słuszności i względy humanitarne odsyłają do pozaprawnych wartości moralnych, tj. uczciwości, dobrych obyczajów, sprawiedliwości społecznej. Sąd w każdym przypadku stwierdzenia przesłanek negatywnych wymienionych w art. 491(4)  Prawa upadłościowego, powinien zbadać okoliczności ich powstania. Jako przykłady zastosowania klauzuli względów słuszności i humanitaryzmu można wskazać chorobę lub kalectwo dłużnika lub osoby mu najbliższej, nieszczęśliwy wypadek, przestępstwo, jakiego dokonano wobec dłużnika lub osoby mu najbliższej, nagłą i niezawinioną utratę przez dłużnika majątku, nagłe i niezawinione powstanie zadłużenia.

Artykuł 4914(4) ust. 3  Prawa upadłościowego zakazuje natomiast co do zasady ogłaszania upadłości konsumenckiej w stosunku do osoby fizycznej, wobec której prowadzono w okresie 10 lat przed dniem zgłoszenia wniosku postępowanie upadłościowe, w którym umorzono całość lub część jego zobowiązań, chyba że do niewypłacalności dłużnika lub zwiększenia jej stopnia doszło pomimo dochowania przez dłużnika należytej staranności lub przeprowadzenie postępowania jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi. Przepis zatem wyraźnie wskazuje, że wobec osoby fizycznej można prowadzić postępowanie upadłościowe konsumenckie w okresie raz na 10 lat.

Kolejną podstawę do oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej wskazuje art. 491(4) ust. 4 Prawa upadłościowego, przewidujący oddalenie wniosku w przypadku, jeżeli dane podane przez dłużnika we wniosku są niezgodne z prawdą lub niezupełne. Sąd powinien ogłosić jednak upadłość w przypadku, gdy niezgodność z prawdą lub niezupełność danych nie jest istotna lub gdy przeprowadzenie postępowania jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi. Dokonując oceny niezgodności z prawdą lub niezupełności danych podanych przez dłużnika we wniosku o ogłoszenie upadłości, sąd powinien się kierować w szczególności umyślnością działania dłużnika. W przypadku gdy dłużnik celowo chciał ukryć istotne dla postępowania upadłościowego fakty, sąd oddali wniosek o ogłoszenie upadłości.